۵۱- چل تهن چلانه ۱ (چهل تن چهلتایی)
گستره صوتی:
چل تهن چلانه ۱ و ۲: دو، ر، می، فا، سل، لابمل.
میزاننما در بخشهای ضربی:
چل تهن چلانه ۱: دو چهار.
چل تهن چلانه ۲: پنج چهار، ده چهار، دوازده چهار، سیزده چهار، هشت چهار.
کوک: هفت دستان یا بهرز (دو، دو، سل)
مقام اول: چلتن چلانان چلانه / شاشان مهمانه چلانه
هر دو از مقامهای کلام هستند و همانطور که از نام مقامها برمیآید، در مدح و وصف چهل تن میباشند و از دفتر چهلتن روایت شدهاند. «دوره چهلتن» که شعر مقام از آن انتخاب شده است، نام یکی از فصلهای کتاب «سرانجام» است که دربارهی آفرینش چهل تن از فرشتگان میباشد که از روز ازل برای رازداری آفریده شدند و در «قرن هشتم هجری قمری» ارواح آنان در پیکره چهل تن تجلی نمود؛ چهل تنی که مردم را به یکتاپرستی و توحید دعوت کردند. نام این چهل تن و گفتارهای آنان در کتاب «سرانجام» آمده است؛ مانند سلطان صحاک، پیر بنیامین، پیر داوود، پیر موسی، خاتون رمزبار (مادر سلطان صحاک) و افراد کمتر شناخته شده مانند قاموس، اژدر، انور و غیره. توجه شود که این چهلتن جدا از چهلتن آسید حیدر براکه هستند که پیشتر به آن اشاره شد.
به گفتهی حیدر کاکی تفاوت آنها در این است که مقام اول از نت دو دستباز شروع میشود و شروع مقام دوم از نت سل میباشد و از لحاظ گردش ملودیک و وزن نیز با هم متفاوت هستند. مقام اول با وزن ۲ ضربی ساده است و در هر مصراع ۱۰ ضرب (۶+۴) بوده و مقام دوم که دارای ریتمی پیچیدهتر است، در هر بیت که شامل تمام سربند است، دارای ۴۸ ضرب است که به این صورت شنیده میشود (۸+۱۳+۱۲+۱۰+۵) و همراه هر بیت کلماتی مانند «ای عزیز و یار» خوانده میشود. چنین ریتمهایی در موسیقی امروزی به چشم نمیخورد. اجرای این مقام به علت پیچیدگی خاص آن برای نوازندگان کار دشواری است. حیدر کاکی سربندهای این دو مقام را اینگونه ذکر میکند:
مقام اول: چلتن چلانان چلانه / شاشان مهمانه چلانه
مقام دوم: ای چلتن چلانان عازیز یار / شاشان مهمانه چلانه
چهل تن و چلانه از جمله ذات پاک باری تعالی بهرهمند هستند.