هزاره‌ی تنبور – مقدمه‌ی دفترچه
من حرف ز عشاق زنم او ز مخالف / تنبور من و عقل به هم ساز نگردد
— صائب تبریزی
اثر پیش رو حاصل سال‌ها تحقیق و پژوهش در زمینه‌ی مقام‌های حقانی، باستانی، مجازی و معاصر تنبور است. تنبور میراثی ماناست که طی قرن‌ها توسط مردمان کرد یارسانی در مقابل هجوم بیگانگان پاسداشت شده است.
الفبای موسیقی تنبور براساس مقام بنا نهاده شده است و نواختن این ساز بدون شناخت این مقام‌ها میسر نمی‌باشد. تنبور در چهار حوزه‌ی صحنه، گوران، دلفان* بصورت متمرکز و در مناطق آذری زبان (از جمله تبریز، همدان و زنجان) بصورت پراکنده نواخته می‌شود. به‌رغم جاری بودن مقام‌ها در یک مسیر، تفاوت اندکی در نحوه‌ی اجرای آنها وجود دارد که صرفاً ناشی از گویش، لهجه، فرهنگ و اقلیم است.
* منظور از دلفان بخش‌هایی از کوهدشت و نورآباد می‌باشد که با زبان لکی صحبت می‌کنند. درواقع آغاز شکل‌گیری تنبور به فرم مقامی از دوران شاه خوشین لرستانی (نزدیک به هزارسال پیش) و از این منطقه می‌باشد.
در هر یک از مناطق مذکور، راویان معتمد به روایت مقام‌ها پرداخته‌اند. در مقام‌نوازی و مقام‌خوانی تنبور، راوی به شخصی اطلاق می‌شود که مقام‌ها را به صورت مکتبخانه‌ای و سماعی، با استفاده از قوای ذهنی (بدون استفاده از نت و ابزار ضبط صدا) فرا گرفته و این آموخته‌ها را سینه به سینه به نسل بعد منتقل کرده است. در واقع راویان، مقام‌ها را نزدیک‌تر به واقعیت اجرایی قرن‌ها پیش می‌نوازند. (راویان مقام‌ها معمولاً جایگاه و احترام خاصی از نظر اجتماعی و معنوی در میان مردم داشته‌اند.)
از راویان حوزه‌ی صحنه می‌توان به زنده‌یادان سید فرج‌الله شاه‌ابراهیمی، سید لطف‌الله شاه‌ابراهیمی، نعمت‌الله مکری (جیحون‌آبادی)، نورعلی الهی، سید ایاز قزوینه‌ای، سید حمیدخان احمدی، سید امرالله شاه‌ابراهیمی، سید آقاعزیز ذوالنوری، سید قدمیار حسینی، بابا غلام منفردنیا (همت‌آبادی)، حسین روحتافی و درویش امیر حیاتی اشاره نمود. پس از ایشان و در سال‌های اخیر استاد بلندمرتبه‌ی تنبور، زنده‌یاد سید خلیل عالی‌نژاد راه گذشتگان را ادامه دادند.
در حوزه‌ی گوران می‌توان به زنده‌یادان سید شمس‌الدین حیدری، کادارا منهویی، سید قاسم افضلی، سید محمود علوی، سید ولی حسینی، لالو بدرخان و آمیرزا صیدعلی کفاشیان اشاره کرد و از راویان در قید حیات در منطقه‌ی گوران می‌توان از استاد طاهر یارویسی و سید تیمور مهرابی نام برد. همچنین امامقلی امامی و نجفعلی میرزایی از راویان معروف تنبور در حوزه‌ی دلفان به شمار می‌آیند. در مناطق آذری زبان راوی (با معنایی که در بخش قبل گفته شد) وجود نداشته است، اما اندک نوازندگان و کلام‌خوانانی به ترویج این آواها و نواها همت گماشتند.
اثر حاضر، مجموعه‌ای از مقام‌های تنبور منطقه‌ی صحنه است که در اجرای آنها گاه از روایت یک نفر استفاده شده است و گاه تلفیقی از روایت چند تن از مقام‌دانان و راویان اجرا گردیده است. هدف از اجرای برخی از مقام‌های سایر مناطق (گوران، مناطق آذری زبان و دلفان) با لحن منطقه‌ی صحنه، آشنایی بیشتر نوازندگان با این شیوه‌ها است و گرنه، گردآورنده درباره‌ی مقام‌های سایر حوزه‌ها ادعایی ندارد.
در جمع‌آوری این مجموعه، تأکید و توجه بر اصالت اجرا بوده و تمامی مقام‌ها به صورت سماعی و بدون ضرب‌شمار اجرا و ضبط شده است. همچنین در خروجی نهایی اثر، هیچ‌گونه دخل و تصرفی در کوک صدای مقام‌خوان به عمل نیامده و سعی شده است در برخی قطعات با لحاظ کردن دست زدن و کرخوانی و… حس حضور در فضایی محلی (به فراخور فرهنگ‌ها و سنت‌ها) برای شنونده خلق شود. اجرای ملودی مشابه برخی از مقام‌ها با کلام متفاوت به دلیل پاسداشت روایت‌های مختلف مقام‌ها و همچنین ثبت شیوه‌ی مقام‌نوازی معاصرین برای آیندگان می‌باشد.
در این آلبوم، مقام‌های تنبور (بر اساس نظر راویان منطقه‌ی صحنه) در سه بخش آمده‌اند:
حقانی: شامل مقام‌های پردیوری، قبل از پردیور و بعد از پردیور که جملگی با کلام هستند. (پردیور را نقطه‌ی عطفی برای مقام‌ها و کلام‌ها می‌دانند.)
باستانی و مجازی (مجلسی): مقام‌های بازمانده از زمان باستان که مردم یارسان سینه به سینه آنها را میراث‌داری کرده‌اند.
ساخته‌های معاصرین (سردم‌ها): شامل قطعاتی که راویان سرشناس و مشاهیر یارسان جهت ذکرها ساخته‌اند. عمر برخی از این قطعات به بیش از صد سال می‌رسد.
در انتها ذکر چند نکته الزامی‌ست. این اثر، مجموعه‌ای صرفاً پژوهشی در زمینه‌ی مقام‌نوازی تنبور می‌باشد. ضبط تمامی این آثار در مدت یک سال به صورت متناوب انجام گرفته و طولانی شدن این فرایند موجب ایجاد تفاوت‌هایی در جنس صدای تنبور و آواز در برخی از قطعات شده است. همچنین گردآورنده در تهیه‌ی این اثر به صورت تخصصی بر مسائل فنی و بررسی روایت‌های مختلف مقام‌ها تأکید داشته و توضیحات مبسوط در این باره به زودی در کتابی با همین نام منتشر خواهد شد.
امید است این آلبوم که حاصل ماه‌ها تلاش شبانه‌روزی تیمی باتجربه و معتقد به سنت‌ها و فرهنگ والای کردی است، مورد توجه هنردوستان قرار بگیرد.
گردآوری و اجرا (تنبور و آواز): فرید الهامی
صدابرداری، میکس و مسترینگ: وحید مهری
هم‌آوایان: فرود خاموشیان، نوید قزوینه‌ای، تورج علیون، رامتین کاکاوندی
ترجمه: آذیتا ربانی و الهام کرامتی؛ ویراستار دفترچه: الهام کرامتی
گرافیک و عکس: رضا صالحی
سرمایه‌گذاران: شهپر قهاری و گودرز تتری
ناشر: مؤسسه‌ی پارسه سروش فردوسی (ferdowsimusic.com)