کیخسرو پورناظری

(زادهٔ ۷ خرداد ۱۳۲۳، کرمانشاه)

آهنگساز، نوازنده تنبور و بنیان‌گذار گروه تنبور شمس

زندگی و تحصیلات

کیخسرو پورناظری در سال ۱۳۲۳ در محلهٔ «برزه‌دماغ» کرمانشاه زاده شد.

پدرش، پرویز پورناظری (معروف به حاجی‌خان)، از شاگردان کلنل علینقی وزیری و درویش‌خان بود، و مادرش، پوراندخت سرحددار، مدیر دبیرستان پوراندخت و نخستین زن دیپلمهٔ شهر کرمانشاه به‌شمار می‌رفت.

پورناظری از کودکی با ساز تار وارد دنیای موسیقی شد و نزد پدرش ردیف موسیقی ایرانی و آثار وزیری را آموخت.

عشق به شعر و ادبیات کهن فارسی را از مادر خود به ارث برد و از محضر شاعرانی چون غلامرضا کیوان سمیعی و یدالله بهزاد کرمانشاهی بهره برد.

او تحصیلات دانشگاهی خود را در رشتهٔ مهندسی راه و ساختمان آغاز کرد، اما پس از سه سال به دلیل ناهماهنگی با روحیاتش، آن را رها کرد و به دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران رفت تا موسیقی را به‌طور آکادمیک دنبال کند.

سپس به مدت ۱۲ سال نزد دکتر غلامرضا دادبه به مطالعهٔ تاریخ و فرهنگ ایران باستان پرداخت.

فعالیت‌های هنری

در سال ۱۳۵۱ به عنوان کارشناس موسیقی در وزارت فرهنگ و هنر مشغول به کار شد و به گردآوری و بازسازی نغمه‌های موسیقی کردی و ایرانی پرداخت. او در این دوره سرپرستی ارکستر کردی و سنتی وزارتخانه را بر عهده داشت.

گروه تنبور شمس

در سال ۱۳۵۹، کیخسرو پورناظری گروه تنبور شمس را پایه‌گذاری کرد — گروهی که نگاه نوینی به موسیقی عرفانی و گروه‌نوازی با ساز تنبور ارائه داد.

نوآوری او در به‌کارگیری ساز دف در کنار تنبور و ایجاد ساختار چندصدایی، موسیقی آیینی کرمانشاه را وارد مرحله‌ای تازه کرد.

کار پورناظری با گروه شمس را می‌توان با فعالیت گروه کامکارها در موسیقی کردی از نظر تأثیرگذاری هم‌تراز دانست.

همکاری‌ها و آثار برجسته

نخستین اثر مهم گروه شمس، آلبوم «صدای سخن عشق» با آواز شهرام ناظری بود؛

آلبومی که به نقطهٔ عطفی در موسیقی عرفانی ایران بدل شد.

در سال‌های بعد، آثاری چون «حیرانی»، «مطرب مهتاب‌رو»، و «مستان سلامت می‌کنند» نیز حاصل همکاری پورناظری با ناظری و دیگر هنرمندان بود.

در دههٔ ۱۳۷۰، به همراه فرزندانش تهمورس و سهراب پورناظری، گروه شمس را گسترش داد و با اجرای بیش از ۳۰۰ کنسرت در ایران و جهان، موسیقی تنبور را به مخاطبان بین‌المللی معرفی کرد.

آلبوم‌های منتخب

از میان آثار کیخسرو پورناظری، آلبوم «صدای سخن عشق» با آواز شهرام ناظری (۱۳۶۲) نقطه‌ی عطفی در موسیقی عرفانی ایران به‌شمار می‌رود. پس از آن، آلبوم «حیرانی» (۱۳۷۵) با نغمه‌هایی از شعر فارسی و موسیقی کردی، وجه تازه‌ای از نگاه معنوی او را نمایان کرد.

در سال ۱۳۷۸، اثر شاخص «مستان سلامت می‌کنند» با همکاری بیژن کامکار و نجمه تجدد منتشر شد و مورد تحسین فراوان قرار گرفت. سپس آلبوم «افسانه تنبور» (۱۳۸۰) با خوانندگی بیژن کامکار و «نیشتمان» با آواز نجمه تجدد و ندا خاکی، نگاه او به موسیقی کردی را گسترش داد.

آلبوم‌های «پنهان چو دل» (۱۳۸۶) با آواز حمیدرضا نوربخش و «مطرب مهتاب‌رو» با صدای شهرام ناظری از درخشان‌ترین همکاری‌های استاد در دهه‌ی ۱۳۸۰ هستند.

در دهه‌ی ۱۳۹۰ نیز آثاری چون «قطره‌های باران» و «بر سماع تنبور» با آواز علیرضا قربانی منتشر شدند که تلفیقی دل‌نشین از اشعار مولانا و پرتو کرمانشاهی با نغمه‌ی تنبور بودند. تازه‌ترین مجموعه‌ی او، «ازدوار چرخ» (۱۳۹۷)، بازتابی از تجربه و جهان‌بینی موسیقایی کیخسرو پورناظری در دوران پختگی هنری‌اش است.

کنسرت‌های بین‌المللی

• اجرای گروه شمس و همایون شجریان – تئاتر شهر پاریس (۱۳۹۸)

• اجرای گروه شمس و همایون شجریان – فستیوال Bozar، بلژیک (۱۳۹۸)

• فستیوال موسیقی فِس (FES)، مراکش (۱۳۹۷)

• فستیوال موسیقی عرفانی قونیه، ترکیه (۱۳۹۷)

امروز

کیخسرو پورناظری هم‌اکنون مدیریت آکادمی موسیقی پورناظری را در تهران بر عهده دارد.

دو فرزندش، تهمورس و سهراب پورناظری، هر دو از چهره‌های شاخص موسیقی معاصر ایران هستند و راه پدر را در موسیقی عرفانی و تلفیقی ادامه می‌دهند.