آقا سید شمس‌الدین حیدری
پیر و تکیه‌دار تکیه‌ی حیدری، پرورش‌دهنده‌ی استادان تنبور
۱۲۷۳–۱۳۲۷آسید شمس‌الدین حیدری، فرزند دلاور آسید رستم حیدری گوران، در سال ۱۲۷۳ شمسی پا به عرصه‌ی وجود نهاد. دیار دالاهو بار دیگر با قدم‌های یکی دیگر از یاران و تکیه‌داران تکیه‌ی حیدری منور گشت. وی از همان آوان کودکی و جوانی‌اش کانون مهر و محبت، صبر و بردباری و لاقیدی از دنیا و مادیات بود. در بند شعری به یادگار مانده از وی، لاقیدی او از دنیا نمایان است:
تایاوام و دول سرحلقه چمن
گیر بیم نی دنیای بی‌وفای پرفن
ایشان در سال ۱۳۱۲ شمسی به مسند داری تکیه‌ی حیدری در توتشامی گوران و جانشینی پدر منصوب شد؛ در روایتی دیگر، تکیه‌داری وی در زمان پدر بزرگوارش در سال ۱۳۱۱ آغاز شد. ایام تصدی ایشان مقارن با اوج دیکتاتوری رضاخان پهلوی بود.
دوران تصدی تکیه‌داری ایشان تداعی‌کننده‌ی دوره‌ی شاه خوشین بود که به گفته‌ی بزرگان یارسان به دوره‌ی شاه خوشینی اشتهار داشت؛ چرا که ایشان با درایت و هوش ذاتی خویش در جمع‌آوری دفاتر چهلتنه‌ی حیدری از هیچ تلاشی دریغ نورزید. وی از نظر معنوی شخصیتی دانشمند و فرهیخته بود و کتاب‌های آسمانی را کاملاً مطالعه کرده بود. همچنین انتشار دفاتر چهلتن حیدری و در دست قرار گرفتن عموم در دوره‌ی ایشان برای اولین بار اتفاق افتاد. ایشان از مهم‌ترین کسانی است که به پاس زحمت و تلاش و کوششان در تربیت شاگردان و آموزش مقام‌های اصیل پردیوری و همچنین ثبت و پخش دفاتر یاری نقش بسزایی داشته‌اند.
هنر نواختن ساز عرفانی تنبور و کلام‌خوانی و تفسیر کلام در زمان وی رونق گرفت و به حد اعلا رسید؛ چنان‌که ایشان به شخصه محافل کلام‌خوانی و تنبورنوازی را به همراه آموزش با نظارت خود دایر می‌نمود و کلاس‌های آموزش مقام‌های تنبور و همچنین تفسیر دفاتر یاری دایر می‌نمودند و استادان نامداری از قبیل سید ولی حسینی، کاکی الله‌مراد حمیدی، کادارا و کااعظم منهویی را تربیت کردند. دفترخوانی همراه کلاس‌های بحث از یادگارهای آن دوره است و به جرئت می‌توان گفت این دوره از مهم‌ترین دوران یارسان به شمار رفته است.
آسید شمس‌الدین حیدری شاگردانی در زمینه‌ی موسیقی مقامی و سنتی تحویل جامعه‌ی یارسان داده که امروزه هزاران شاگرد پرورش دادند. در زمینه‌ی موسیقی مقامی شاگردانی چون کا داراب منهوی، سید عبدل حسینی (پدر سید ولی حسینی، مقام‌دان معروف گوران)، سید محمود علوی و … و در زمینه‌ی سازهای سنتی عادل‌خان دانیالی (ساز تار)، احمدخان یاسمی (موکش) و کابشر بزهویی، مفسر دفاتر چهلتنه‌ی حیدری و شاعر بزرگ، پرورش داد. به جرئت می‌توان گفت اگر زحمات و کوشش‌های بی‌دریغ آسید شمس‌الدین در راستای حفظ و ترویج مقام‌های اصیل تنبور و کلام و کلام‌خوانی و تفسیر دفاتر یاری نبود، امروزه ما شاهد شکوفایی و رشد همه‌جانبه در عرصه‌ی تنبور و مقامات آن در نسل جدید نبودیم.
تصدی امور ایلاتی با جنبه‌ی مذهبی به رهبری آسید شمس‌الدین حیدری با قدرت حکومتی و استراتژیک رضاشاه همخوانی نداشت. در جنگ بین‌الملل اول همواره همراه آسید رستم و دیگر سادات حیدری در خط اول جنگ حضور داشت. مهم‌ترین اتفاقات آن زمان جنگ کرند بود که تقریباً تمام ایلات گوران و قلخانی و سنجابی حضور داشتند.
در ۱۳۲۰ شمسی که ایران به اشغال متفقین درآمد، وی حاکم گوران بود. هزاران (به روایتی ۵۰۰۰) سرباز و افسر گرسنه و درمانده‌ی ایرانی به مدت یک هفته تحت حمایت آسید شمس‌الدین و تکیه‌ی مجلل وی قرار گرفتند. سران طوایف، خصوصاً گوران، به انگلیسی‌ها پیوستند؛ آنان حکومت مردمی و عارفانه‌ی آقا را به صلاح خویش نمی‌دیدند؛ بار دیگر غلامعلی‌خان (سالار منصور) را به حاکمیت گوران نشاندند.
بعد از ناآرامی‌های ۱۳۲۰ بود که توجه خارجی‌ها به تکیه‌ی حیدری جلب شد، هرچند قبل از آن در زمان تکیه‌داری آسید رستم نیز چندین بار به تکیه دست‌درازی کردند و تیرشان به خطا رفته بود. انگلیسی‌ها روبه‌روی روستای توتشامی کمین زدند. کلنل فلیچر، افسر عالی‌رتبه‌ی انگلیس، وی را به مقر فرماندهی خود در کرمانشاه تبعید کرد. هنگام بازجویی، یک افسر ایرانی از وی بازجویی کرد؛ آسید شمس‌الدین از شدت خشم و عصبانیت سیلی محکمی به گوش افسر ایرانی نواخت و او را «سگ زنجیری انگلیسی‌ها» خطاب کرد. در پی همین ماجرا بود که ناعادلانه وی را به مدت ۲ سال در حکومت مرکزی تهران زندانی کردند. پس از تحمل حبس، با کمال احترام به تکیه بازگشت.
جنگ تاریخی قلخانی با ایل باباجانی از دیگر ماجراهایی بود که با رهبری وی صورت گرفت. درخواست یاری جهانگیرخان اسپری، رئیس ایل قلخانی، را رد نکرد؛ سران طوایف سنجابی، گوران و قلخانی در رکاب آقا قرار گرفتند و به شکست ایل باباجانی انجامید.
آسید شمس‌الدین حیدری با شاهزنان خانم یاسمی، فرزند حسین‌خان سردار معظم گوران، که با فوت داودخان امیراعظم کلهر در سال ۱۳۳۰ هجری قمری، ازدواج نمود و حاصل ازدواج این دو عاشق معشوقه ثمره‌ای نداشت. در طول حیات پربرکت این بزرگوار اتفاقاتی رخ داد که جز شاهزنان خانم کسی مرهم درد و رنج این حامی و ناجی یارسان نبود.
بنای عظیم تکیه‌ی حیدری در حال انجام بود که وی ایوب‌وار به پادرد شدید مبتلا گشت. ابتدا به کرمانشاه و به دلیل عجز پزشکان از مداوای وی، به تهران منتقل گردید. زبان حال وی را کسی به جز همدم و مونسش، یعنی شاهزنان خانم، نمی‌دانست که گفت: «شفای تمام دردها در تکیه است، اما باید وی به تهران برود.» وی در ۲۷ آذر ۱۳۲۷ شمسی در سن ۵۴ سالگی، در حالی که هنوز بنای عظیم قصر شاهی ناتمام مانده بود، آهنگ کوچ کرد و به جاودانه‌ها پیوست.
منبع: کانال تلگرام «نوای تنبور»، ۲۱ مهر، ۲۰ دی و ۱۲ بهمن ۱۳۹۵؛ نوشته‌ی فرامرز خسروی و حیدر حیدری‌راد (تحقیق و گردآوری).