تنبور چیست؟
تنبور سازی زهی‌زخمه‌ای با کاسه‌ی گلابی‌شکل و دسته‌ی بلند است که در غرب ایران، به‌ویژه در استان‌های کرمانشاه، کردستان و لرستان، نواخته و ساخته می‌شود. در زبان کردی به آن «تَموره»، «تَمیره» یا «تَمور» هم می‌گویند. امروز در ایران وقتی می‌گوییم «تنبور»، معمولاً همین تنبور کرمانشاهی منظور است.
در یک نگاه
خانواده: سازهای زهی‌زخمه‌ای دسته‌بلند، هم‌خانواده‌ی دوتار و سه‌تار.
اندازه: حدود ۸۰ تا ۹۰ سانتی‌متر طول.
کاسه: معمولاً از چوب توت؛ یک‌تکه یا از چند تکه‌ی به‌هم‌چسبیده.
دسته: معمولاً از چوب گردو، با ۱۳ یا ۱۴ پرده‌ی بسته‌شده.
سیم: امروز معمولاً سه سیم فلزی، که دو تای آن‌ها جفت‌اند و یک‌صدا کوک می‌شوند.
نواختن: بدون مضراب و با انگشتان دست راست.
ساز آیینی یارسان
تنبور برای یارسان (اهل حق) ساز مقدس است. در «جم»، گردهمایی آیینی یارسان، کلام‌های آیینی با همراهی تنبور خوانده می‌شود و دف تنها ساز دیگری است که معمولاً کنار آن می‌آید. بسیاری از نغمه‌های تنبور، که «مقام» نامیده می‌شوند، از همین سنت آیینی آمده‌اند. برای همین تنبور برای بسیاری از نوازندگانش فقط یک ساز نیست؛ با احترام نگه داشته می‌شود و نواختنش آداب دارد.
از جم‌خانه تا صحنه‌ی کنسرت
تا نیمه‌ی سده‌ی چهاردهم خورشیدی، تنبور بیشتر در جم‌خانه‌ها و محفل‌های خانگی نواخته می‌شد. از دهه‌ی ۱۳۵۰ به بعد، با کار نوازندگانی چون سید امرالله شاه‌ابراهیمی، کیخسرو پورناظری و گروه شمس، علی‌اکبر مرادی و سید خلیل عالی‌نژاد و گروه باباطاهر، تنبور به صحنه‌ی کنسرت، رادیو و آلبوم راه یافت و امروز در سراسر ایران و بیرون از آن هنرجو دارد. داستان این راه را در تاریخچه بخوانید.
تنبور با چه سازهایی اشتباه گرفته می‌شود؟
سه‌تار: کاسه‌ی بزرگ‌تر، دسته‌ی کوتاه‌تر، پرده‌های بیشتر و ریزپرده‌دار؛ با ناخن انگشت اشاره نواخته می‌شود.
دوتار خراسانی: دو سیم، با تکنیک‌های دست راست متفاوت و موسیقی محلی خراسان.
تنبورهای دیگر منطقه: در عراق، ترکیه و آسیای میانه سازهایی با نام تنبور یا تمبور هست؛ تنبور ترکی و «تنبور» کرمانجی (که همان ساز یا باغلاماست) با تنبور کرمانشاهی یکی نیستند.
در این بخش
برای دیدن ساز در عمل، ویدیوهای معرفی ساز را ببینید.
منابع: دانشنامه‌ی سازهای ایران (محمدرضا درویشی)؛ مدخل «Tanbūr» در دانشنامه‌ی موسیقی گروو (Hassan, Morris, Baily, During)؛ ویکی‌پدیا.
درباره‌ی تنبور: تنبور چیست؟ · تاریخچه · ساختمان ساز · کوک و شیوه‌ی نواختن · مقام‌ها · سازندگان و روستای فش · خرید و نگهداری · از کجا شروع کنم؟