تاریخچه‌ی تنبور
تنبور یکی از کهن‌ترین سازهای زهی شناخته‌شده است. البته باید میان تاریخ مستند و روایت‌های افسانه‌ای فرق گذاشت: خانواده‌ی سازهای دسته‌بلند بسیار قدیمی است، اما تنبور کرمانشاهیِ امروز شکل نهایی‌اش را در سده‌های اخیر یافته است.
نشانه‌های باستانی
میان‌رودان: سازهای دسته‌بلندی شبیه تنبور در نقش‌های دوره‌ی اکدی (هزاره‌ی سوم پیش از میلاد) دیده می‌شوند.
شوش: در میان پیکرک‌های گلی شوش، از حدود ۱۵۰۰ پیش از میلاد، نوازنده‌ای با سازی تنبورمانند دیده می‌شود.
دوره‌ی اشکانی و ساسانی: نواختن تنبور رواج داشت و واژه‌ی تنبور در متن‌های پارتی و فارسی میانه آمده است. روایت‌ها آن را با دربار ساسانی و نوازندگانی چون باربد پیوند می‌دهند.
دوره‌ی اسلامی
فارابی در سده‌ی چهارم هجری در «کتاب الموسیقی الکبیر» دو گونه تنبور را شرح داده است: تنبور بغدادی و تنبور خراسانی. پس از او ابن‌سینا، صفی‌الدین ارموی و عبدالقادر مراغی هم از تنبور نوشته‌اند.
شاعران: از فردوسی تا مولوی و حافظ، تنبور بارها در شعر فارسی آمده است. بیت‌هایی چون «ناله‌ی تنبور و بعضی سازها» از مولوی را تنبورنوازان امروز بارها نقل می‌کنند.
تنبور و یارسان
در سده‌های بعد، تنبور در غرب ایران ساز آیینی یارسان (اهل حق) شد. در منطقه‌ی گوران، که شهرهایی چون گهواره و کرند را در بر می‌گیرد، و در صحنه، تنبور نسل به نسل و سینه به سینه همراه با کلام‌های آیینی آموخته شد. خانواده‌هایی مانند خانواده‌ی فرمانی در گهواره چند نسل سازنده‌ی تنبور بوده‌اند.
سده‌ی بیستم: از جم‌خانه به صحنه
نورعلی الهی (۱۲۷۴–۱۳۵۳)، معروف به استاد الهی، سیم سوم را به تنبور افزود، کوک «فرنگی» و به‌کارگیری همه‌ی انگشتان دست راست را رواج داد و تنبور را به‌عنوان ساز بداهه‌نوازی جدی شناساند.
سید امرالله شاه‌ابراهیمی (۱۳۰۲–۱۳۸۲) از صحنه، در دهه‌ی ۱۳۵۰ تنبور و مقام‌های آن را به محافل رسمی موسیقی برد.
کیخسرو پورناظری در ۱۳۵۹ گروه شمس را بنیان گذاشت؛ نخستین گروهی که تنبور را به‌صورت گروهی و در کنار آواز ایرانی به صحنه برد.
علی‌اکبر مرادی از گوران، مقام‌های کهن را ضبط و در جهان اجرا کرد.
سید خلیل عالی‌نژاد (۱۳۳۶–۱۳۸۰) در ۱۳۶۸ گروه باباطاهر را شکل داد و با آهنگسازی و آموزش، نسلی از تنبورنوازان را تربیت کرد.
امروز
امروز تنبور در دانشگاه‌ها و آموزشگاه‌های سراسر ایران آموزش داده می‌شود و جشنواره‌هایی چون کهن‌آواهای تنبور برگزار می‌شود. کنار سنت مقامی، نسل تازه‌ای از نوازندگان، از جمله زنان تنبورنواز، تنبور را در موسیقی معاصر هم به کار می‌برند.
برای مطالعه‌ی بیشتر، کتاب «تنبور از دیرباز تاکنون» و «زمینه‌ی شناخت تنبور» را در کتابخانه‌ی سایت ببینید.
منابع: مدخل «Tanbūr» در دانشنامه‌ی موسیقی گروو؛ دانشنامه‌ی سازهای ایران (محمدرضا درویشی)؛ وب‌سایت استاد الهی (ostadelahi.com)؛ صفحه‌های هنرمندان در تنبوربان.
درباره‌ی تنبور: تنبور چیست؟ · تاریخچه · ساختمان ساز · کوک و شیوه‌ی نواختن · مقام‌ها · سازندگان و روستای فش · خرید و نگهداری · از کجا شروع کنم؟