ساختمان ساز تنبور
تنبور سازی ساده‌ساخت به نظر می‌رسد، اما هر جزء آن بر صدا اثر دارد. اندازه‌ها و جزئیات از سازنده‌ای به سازنده‌ی دیگر فرق می‌کند؛ عددهای زیر تقریبی‌اند.
اجزای اصلی
جزء | توضیح |
|---|---|
کاسه | بدنه‌ی گلابی‌شکل و تشدیدکننده‌ی صدا. معمولاً از چوب توت. یا از یک تکه چوب کنده می‌شود («کاسه‌ای») یا از ۷ تا ۱۰ ترکه‌ی چوب به هم چسبانده می‌شود («ترکه‌ای» یا «چمنی»). |
صفحه | رویه‌ی نازک کاسه که سیم‌ها روی آن ارتعاش می‌کنند. معمولاً از توت، و گاهی گردو، با چند سوراخ ریز برای خروج صدا. |
گلو | محل اتصال کاسه به دسته. |
دسته | معمولاً از چوب گردو؛ گاهی چنار یا زردآلو. |
پرده‌ها (دستان‌ها) | ۱۳ یا ۱۴ پرده از جنس زه یا نخ نایلونی که دور دسته بسته می‌شوند و جابه‌جا کردنی‌اند. |
شیطانک | قطعه‌ای چوبی یا استخوانی در بالای دسته که سیم‌ها از شیارهایش می‌گذرند. |
گوشی‌ها | میخ‌های چوبی کوک، معمولاً سه عدد، که مستقیم در سر دسته جا می‌خورند. |
خرک | پایه‌ی کوچک روی صفحه که سیم‌ها روی آن قرار می‌گیرند. |
سیم‌گیر | جایی در انتهای کاسه که سیم‌ها به آن بسته می‌شوند. |
طول کل ساز حدود ۸۰ تا ۹۰ سانتی‌متر و پهنای کاسه حدود ۱۶ سانتی‌متر است.
سیم‌ها
تنبور در اصل دو سیم داشت. استاد الهی سیم سومی افزود که سیم بالایی را دوتایی می‌کند؛ امروز بیشتر تنبورها سه سیم دارند که دو سیم آن جفت‌اند و ملودی بیشتر روی همین جفت نواخته می‌شود. سیم‌ها در گذشته از ابریشم بودند و امروز فلزی‌اند: معمولاً سیم زیر فولادی و سیم بم مسی یا روکش‌دار.
پرده‌بندی
پرده‌های تنبور کمتر از سه‌تار و تار است و بیشتر به گام نیم‌پرده‌ای نزدیک است، اما جای برخی پرده‌ها در مکتب‌ها و میان نوازندگان مختلف کمی فرق دارد. چون پرده‌ها بسته‌شده‌اند، نوازنده می‌تواند آن‌ها را برای کوک‌های مختلف جابه‌جا کند.
سازهای نو در خانواده‌ی تنبور
بم‌تار: تنبور بزرگ‌تر با صدای بم، که در گروه‌هایی مانند شمس به کار رفته است.
تن‌تار: سازی دوسویه که یک طرفش تنبور و طرف دیگرش سه‌تار است؛ ساخته‌ی فریدون حقیقی (۱۳۸۲).
دلساز: نوآوری سعید ذوالنوری.
برای اینکه ساز چطور ساخته می‌شود، صفحه‌ی سازندگان و روستای فش را ببینید.
منابع: دانشنامه‌ی سازهای ایران (محمدرضا درویشی)؛ دانشنامه‌ی موسیقی گروو؛ وب‌سایت استاد الهی؛ ویکی‌پدیا.
درباره‌ی تنبور: تنبور چیست؟ · تاریخچه · ساختمان ساز · کوک و شیوه‌ی نواختن · مقام‌ها · سازندگان و روستای فش · خرید و نگهداری · از کجا شروع کنم؟